a) Birinci rakam 100 ile çarpılınca, çıkan değer cıvatanın çekme mukavemetini (dayanımını) verir.
8.8 için çekme mukavemeti : 8 x 100 = 800 Newton / mm2
10.9 için çekme mukavemeti : 10 x 100 = 1,000 Newton / mm2
6.8 için çekme mukavemeti : 6 x 100 = 600 Newton / mm2
12.9 için çekme mukavemeti : 12 x 100 = 1200 Newton / mm2
1 Kg = 9.81 Newton'dur. Kolayca hatırlamak için 1 Kg yaklaşık 10 Newton diyebiliriz. Buna göre;
8.8 için çekme mukavemeti : 80 kg / mm2
10.9 için çekme mukavemeti : 100 kg / mm2
6.8 için çekme mukavemeti : 60 kg / mm2
12.9 için çekme mukavemeti : 12 x 10 = 120 kg / mm2
b) Birinci rakam ile ikinci rakamın çarpımın 10 katı ise akma mukavemetini ( plastik/kalıcı deformasyonun başladığı sınır ) verir.
8.8 için akma mukavemeti : 8 x 8 x10 = 640 Newton / mm2
10.9 için akma mukavemeti : 10 x 9 x 10 = 900 Newton / mm2
6.8 için akma akma mukavemeti : 6 x 8 x 10 = 480 Newton / mm2
12.9 için çekme mukavemeti : 12 x 9 x 10 = 1080 Newton / mm2
1 Kg = 9.81 Newton'dur. Kolayca hatırlamak için 1 Kg yaklaşık 10 Newton diyebiliriz. Buna göre;
8.8 için akma mukavemeti : 64 kg / mm2
10.9 için akma mukavemeti : 90 kg / mm2
6.8 için akma mukavemeti : 48 kg / mm2
12.9 için akma mukavemeti : 12 x 10 = 108 kg / mm2
Örnek 1 : 8.8 dayanım sınıfındaki M6x30 cıvata en az 1286 kg yüke kadar uzamamalı , 1600 kg yüke kadar kopmamalı. Örnek 2 : 10.9 dayanım sınıfındaki M8x30 cıvata en az 3295 kg yüke kadar uzamamalı , 3660 kg yüke kadar kopmamalı.
Hatvelerin Çaplara Dağılımı (mm)
M5
M6
M8
M10
M12
M14
M16
M18
M20
0,8
1
1,25
1,5
1,75
2
2
2,5
2,5
Normal Diş
1,25
1,5
1,5
1,5
1,5
1,5
İnce Dişler
1
1,25
Civata Somun Eşleşmesi
Bilinenin aksine; kullanılacak somun, asgari olarak cıvatanın dayanım sınıfında veya bir üst sınıfında olmalıdır.
Buna göre cıvata-somun eşleşmesi şu şekilde olmalıdır:
Cıvata 5.8
5.8
6.8
8.8
10.9
12.9
Somun
6
6 - 8
8 - 10
10 - 12
12
Sebep : Somunun diş sayısı takıldığı cıvataya nazaran daha az olduğundan, bir problem durumunda cıvata diş sıyırsa bile somun sağlam kalacağından, cıvatadan çıkmayacaktır. Böylece can güvenliği tehlikeye girmeyecektir.
Elektrolitik Kaplamalar Sonrası Hidrojen Gevrekliği Oluşması
ISO 4042 standartına göre çekme mukavemeti 1000 N/mm2 ve sertiği 32 HRc 'den büyük cıvata ve somunlar (10.9 ve 12.9 cıvatalar ile 10 ve 12 kalite somunlar) Elektrolitik Zn Kaplama sonrası kesinlikle ilk 4 saat içinde 200°C 'de "Hidrojen Gevrekliği Giderme (HGG) Tavlaması" na tabi tutulmalıdır.Aksi taktirde cıvatalarda "Kafa Kopması" riski oluşacaktır.Ancak "Hidrojen Gevrekliği Giderme Tavlaması " yapılmış olması, kırılma riskini tamamen ortadan kaldırmaz.
Titreşime maruz kalan yerlerde cıvata - somun seçimi
a) İnce diş tercih edilmeli. ( M12x1,75 yerine M12x1,25 gibi. ) b) Şapkalı cıvata ve somunlar ( Altı tırtırlı ) tercih edilmeli. c) Fiberli somun kullanılmalı. d) Cıvata ve somunlarla birlikte yaylı rondela kullanılmalı. e) Kilitli boyalı ( Mikrokapsüllü - 3M / Locktite / Precote boyalı ) cıvata ve somun kullanılmalı. f) Kaplama tiplerinden sürtünme katsayısı yüksek olanlar tercih edilmeli.
Korozyona karşı cıvata - somunların dayanımının artırılması
a) Yüksek korozyon dayanımı istenen yerlerde mümkünse Dacromet - Geomet - Delta Tone kaplama tercih edilmeli. 5.8 ve 6.8 cıvatalar sadece HDG kaplatılmalı. b) Eğer elektrolitik kaplama isteniyorsa kaplama kalınlığı arttırılarak yada üzeri laklı - yağlı olanlar olanlar tercih edilmeli. c) Asidik ortam veya deniz suyuna maruz kalan yerlerde inox (paslanmaz) cıvata ve somunlar tercih edilmeli. d) Seçme şansımız varsa tam paso yerine yarım paso tercih edilmeli.
Yüksek sıcaklıkta kullanılacak cıvata somunların seçimi
a) Fırın gibi techizatlarda kullanılacak cıvata somunlar bir üst sınıftan seçilmeli.
Cıvataların Sıcaklık karşısında Akma Dayanımlarının Düşme Tablosu:
DAYANIM SINIFI
Akma Mukavemetleri N/mm²
20 °C
100 °C
200 °C
250 °C
300 °C
5.6
300
270
230
215
195
8.8
640
590
540
510
480
10.9
940
875
790
745
705
12.9
1100
1020
925
875
825
Yukarıdaki tabloya göre oda sıcaklığında (20 °C) kullanılan 8.8 cıvata bir fırın içinde montaj yapılıp kullanılırken, 300 °C 'ye maruz kaldığında kısa bir süre sonra 6.8 haline gelmektedir.
